Coeliakie en glutenintolerantie: het verschil

"Glutenvrij" is een van de bekendste woorden in moderne supermarktrekken geworden. Tegelijk zorgt het voor verwarring: coeliakie, niet-coeliakie glutengevoeligheid (NCGS) en tarwe-allergie zijn drie verschillende aandoeningen, met verschillende mechanismen, diagnostiek en gevolgen. Daar bovenop zijn veel mensen die zich beter voelen "zonder gluten" eigenlijk gevoelig voor andere componenten in tarwe, zoals fructanen.

Dit artikel: de drie aandoeningen op een rij, hoe ze worden vastgesteld, en waarom diagnose belangrijk is vóór je strikt glutenvrij gaat eten.

De drie aandoeningen

1. Coeliakie

Wat is het?

Coeliakie is een auto-immuunziekte. Bij blootstelling aan gluten (eiwit uit tarwe, rogge, gerst) reageert het immuunsysteem en valt het de dunne darmwand aan. Het gevolg: beschadiging van de darmvlokken waardoor opname van voedingsstoffen verminderd is.

Het komt naar schatting bij 1% van de bevolking voor, vaak onderdiagnosticeerd. Een groot deel van de mensen met coeliakie weet niet dat ze het hebben.

Symptomen

Variabel, want niet iedereen reageert hetzelfde:

Klassiek:

• Diarree, vettige stoelgang
• Buikpijn, opgeblazen gevoel
• Onbedoeld gewichtsverlies
• IJzergebreksanemie zonder oorzaak
• Vermoeidheid

Atypisch / extra-intestinaal:

• Botontkalking (osteoporose op jonge leeftijd)
• Onverklaarde transaminase-verhogingen
• Onverklaarde onvruchtbaarheid of herhaalde miskramen
• Neurologische klachten
• Dermatitis herpetiformis (kenmerkende huidaandoening, sterk voorspellend voor coeliakie)
• Vertraagde groei bij kinderen

Stille coeliakie: sommige mensen hebben darmschade zonder duidelijke buikklachten, ontdekt bij onderzoek voor andere klachten.

Diagnose

Belangrijke regel: eet gluten in normale hoeveelheid in de weken vóór onderzoek. Bij een glutenvrij dieet kan de test vals-negatief zijn.

Standaardproces:

1. Bloedonderzoek: tTG-IgA antistoffen, soms aangevuld met EMA, DGP-IgG
2. Endoscopie met biopt uit dunne darm, gouden standaard
3. Genetische test (HLA-DQ2/DQ8), uitsluitend om coeliakie uit te sluiten; >95% van coeliakie-patiënten heeft deze genen, maar ~30% van de gezonde bevolking ook

Behandeling

Levenslang strikt glutenvrij dieet is de enige behandeling. Geen mediciinen, geen "een beetje is wel oké". Volledige eliminatie van tarwe, rogge, gerst en hun afgeleiden.

Belangrijke complicaties bij niet-behandeling

• Aanhoudende voedingsdeficiënties
• Osteoporose
• Verhoogd risico op bepaalde darmlymfomen
• Onvruchtbaarheid

2. Niet-coeliakie glutengevoeligheid (NCGS)

Wat is het?

Een aandoening waarbij mensen klachten ervaren bij gluten-inname, terwijl coeliakie en tarwe-allergie zijn uitgesloten. Het mechanisme is onduidelijk en omstreden.

Belangrijke nuance: veel "NCGS"-patiënten reageren bij later onderzoek niet zozeer op gluten maar op fructanen, een FODMAP-categorie die ook in tarwe zit. Door tarwe te vermijden, vermijden ze beide tegelijk.

Symptomen

Vergelijkbaar met PDS-achtige klachten:

• Opgeblazen gevoel
• Buikpijn
• Diarree of obstipatie
• Vermoeidheid
• "Brain fog"

Diagnose

Geen specifieke biomarker. Diagnose verloopt via:

1. Eerst coeliakie en tarwe-allergie uitsluiten (essentieel)
2. Glutenvrij dieet voor enkele weken, kijken of klachten verbeteren
3. Gluten-provocatie (geblindeerd, indien mogelijk), kijken of klachten terugkomen
4. Onderscheid van FODMAP-gevoeligheid, een laag-FODMAP-test kan duidelijk maken of het echt gluten is

Behandeling

Persoonlijk dieet, voor de een strikt glutenvrij, voor de ander glutenarm. Begeleiding door diëtist met FODMAP-ervaring vaak waardevol.

3. Tarwe-allergie

Wat is het?

Een echte allergische reactie (IgE-gemedieerd) op tarwe-eiwitten. Komt vooral bij kinderen voor, vaak met de jaren weggroeiend.

Symptomen

• Acute allergische verschijnselen: huiduitslag, jeuk, zwelling
• Maag-darmklachten kort na inname
• In ernstige gevallen: anafylaxie (zeldzaam)

Diagnose

• Allergoloog
• Skin prick test
• Specifieke IgE-test in bloed
• Soms voedselprovocatie

Behandeling

Tarwe vermijden, niet noodzakelijk alle gluten (rogge en gerst zijn andere granen).

Belangrijke regel: eerst coeliakie uitsluiten

Voor je glutenvrij gaat eten op eigen initiatief, of voor je een arts om een glutenvrij-recept vraagt, laat eerst coeliakie uitsluiten. Reden:

• Eenmaal glutenvrij is de coeliakie-diagnose veel moeilijker te stellen
• Coeliakie-patiënten hebben levenslang strikt glutenvrij nodig, niet "soms een croissant"
• Misdiagnose betekent gemiste opvolging (botgezondheid, deficiënties, lymfoom-risico)

Glutenvrij eten, praktisch

Wat zit er gluten in?

• Tarwe (alle varianten, spelt, kamut, durum, bulgur, couscous, semolina)
• Rogge
• Gerst
• Mout (gemaakt van gerst)
• Producten met deze granen: pasta, brood, gebak, koekjes, bier

Wat is glutenvrij?

• Rijst, mais, quinoa, boekweit, gierst, amarant, haver (mits niet kruisbesmet)
• Aardappel
• Peulvruchten
• Eieren, vlees, vis (zonder paneer)
• Groente, fruit
• Zuivel (puur)

Verborgen gluten: in sauzen, soepen, kant-en-klaarproducten, dressings, sojasaus, sommige bouillonblokjes, sommige medicijnen. Etiketten lezen wordt routine.

Wat je vandaag kunt doen

1. Bij vermoeden van coeliakie: huisarts, vóór je glutenvrij gaat eten
2. Bij PDS-achtige klachten: laat coeliakie uitsluiten als eerste stap
3. Bij familielid met coeliakie: laat jezelf testen, zelfs zonder symptomen
4. Niet zelf-diagnosticeren, coeliakie en NCGS hebben verschillende behandeladviezen
5. Bij bevestigde diagnose: schakel diëtist met coeliakie-ervaring in
6. Sluit je aan bij Nederlandse Coeliakie Vereniging voor info en lotgenoten