Probiotica kopen, wat zegt de wetenschap?

Wat zijn probiotica precies?

De internationaal gebruikte definitie komt van het International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) en luidt: levende micro-organismen die, wanneer ze in adequate hoeveelheden worden toegediend, een gunstig gezondheidseffect op de gastheer hebben (Hill et al., 2014, herziening van de WHO/FAO-definitie uit 2002).²

Drie elementen zijn cruciaal in die definitie: de organismen moeten levend zijn bij inname, in een adequate dosering, en het effect moet onderzocht zijn, niet aangenomen. Dood materiaal van bacteriën (postbiotica) of voedingsstoffen voor bacteriën (prebiotica) vallen niet onder deze definitie.

Probiotica, prebiotica, postbiotica

• Probiotica, levende micro-organismen (bacteriën of gisten).
• Prebiotica, niet-verteerbare vezels die als substraat dienen voor gunstige darmbacteriën, zoals inuline en FOS (definitie Gibson et al., 2017).³
• Postbiotica, preparaten van geïnactiveerde micro-organismen of hun metabolieten (definitie ISAPP 2021).⁴
• Synbiotica, een combinatie van pro- en prebiotica.

Wat zegt het wetenschappelijk onderzoek?

Het bewijs verschilt sterk per toepassingsgebied en per stam. Onafhankelijke organisaties zoals Cochrane, de American College of Gastroenterology (ACG) en de American Gastroenterological Association (AGA) hebben de afgelopen jaren systematische reviews en richtlijnen gepubliceerd. Een vereenvoudigd overzicht van het bewijsniveau:

Wat opvalt: het bewijs is sterker rondom verstoringen (zoals een antibioticakuur) dan rondom dagelijks gebruik bij gezonde mensen. Dat sluit aan bij het idee dat probiotica vooral ondersteuning bieden in situaties waarin het microbiële ecosysteem onder druk staat.

Waarom stam-specificiteit alles is

Eén van de belangrijkste, en meest genegeerde, principes uit het probiotica-onderzoek is dat effecten niet generaliseerbaar zijn binnen een soort. Het ISAPP-consensusartikel is hier expliciet over: bewijs voor Lactobacillus rhamnosus GG zegt niets over een andere Lactobacillus-stam, zelfs niet over een andere L. rhamnosus-stam.²

Een stamnaam is opgebouwd uit drie delen: het geslacht (bijvoorbeeld Lactobacillus), de soort (rhamnosus), en de stamcode (GG, of formeel ATCC 53103). Pas die stamcode geeft houvast voor wetenschappelijk onderzoek. Producten die alleen "Lactobacillus rhamnosus" vermelden zonder stamcode laten dus open welk bewijs van toepassing is.

CFU: hoeveelheid vs. dosering

CFU staat voor Colony Forming Units, kolonievormende eenheden. Het is de gangbare manier om de hoeveelheid levende micro-organismen in een product uit te drukken. Klinische studies werken doorgaans met doseringen tussen 1 × 10⁹ en 5 × 10¹⁰ CFU per dag (1 tot 50 miljard).

Een misverstand is dat "meer altijd beter" is. De relevante vraag is: welke dosering werd in de studie gebruikt waarop het effect berust? Voor L. rhamnosus GG is bijvoorbeeld 10 miljard CFU/dag een veelgebruikte onderzoeksdosering, voor S. boulardii CNCM I-745 meestal 250–500 mg (≈ 5 × 10⁹ CFU). Boven of onder die waarden zit je buiten het onderzochte bereik.

CFU bij productie of bij vervaldatum?

Levende cellen sterven langzaam af, ook in een goed geconserveerd product. Het verschil tussen het CFU-aantal op de productiedatum versus aan het einde van de houdbaarheid kan een factor 2 tot 10 schelen. Producten die expliciet de CFU garanderen tot aan de THT-datum (vaak aangeduid als "Best Before" of "Use By") zijn transparanter.

Bekende stammen en hun onderzoeksgebied

Onderstaande stammen behoren tot de meest onderzochte. Vermelding hier is geen aanbeveling voor een specifiek doel, het is een overzicht van het onderzoeksveld. De bevindingen gelden alleen voor de exact genoemde stam.

• Lactobacillus rhamnosus GG (ATCC 53103)

  Een van de meest bestudeerde probiotische stammen wereldwijd. Onderzocht in talrijke gerandomiseerde studies, onder meer rond antibiotica-geassocieerde diarree (Cochrane Goldenberg 2019).⁵

• Saccharomyces boulardii CNCM I-745

  Een gist (geen bacterie), van nature resistent tegen antibiotica, daardoor relevant in onderzoek naast antibioticakuren. Gedocumenteerd onderzoeksdossier sinds de jaren '50 (McFarland 2006-meta-analyse).¹⁰

• Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12

  Een van de meest gedocumenteerde Bifidobacterium-stammen, met onderzoek rondom stoelganggemak en immuunmarkers. Eind 2022 telde de literatuur ruim 300 publicaties rond deze stam (Jungersen et al., 2014).¹¹

• Lactobacillus plantarum 299v

  Onderzocht in studies rond PDS-symptomen. Een systematische review van Niedzielin e.a. en latere onderzoeken laten gemengde resultaten zien, passend bij de algemene conclusie van de ACG-richtlijn 2021 dat het bewijs voor probiotica bij PDS stam-afhankelijk en wisselend is.⁷

• Multi-strain formuleringen

  Combinaties van meerdere stammen worden onderzocht onder hun productnaam. Het achtstammige preparaat dat onder verschillende merknamen wordt verkocht heeft bijvoorbeeld een dossier rond pouchitis na colectomie (AGA-richtlijn 2020).⁸ "Multi-strain" is op zichzelf geen kwaliteitslabel, het gaat om de specifieke combinatie en de dosering die in de studie werd gebruikt.

Capsule, poeder of vloeistof?

De toedieningsvorm bepaalt mede hoeveel levende cellen het maagzuur overleven. Maagzuur (pH ≈ 1,5 op een lege maag) is de eerste hindernis; gallzouten in de dunne darm de tweede. In studies worden verschillende strategieën onderzocht:

• Maagsapresistente capsules, een coating die pas in de dunne darm oplost. Praktisch voor stammen die zonder bescherming weinig overlevingsgraad hebben.
• Inname met voedsel, een eenvoudige buffer voor het maagzuur. In een studie van Tompkins et al. (2011) verbeterde inname met een licht ontbijt de overlevingsgraad aanzienlijk voor verschillende stammen.¹²
• Gevriesdroogd poeder of zakjes (sachets), vooral gebruikt bij S. boulardii-producten en bij kindermerken; vereist droge bewaring.
• Vloeibare vormen, vaak gefermenteerde dranken; CFU per dosis is meestal lager en de levensvatbaarheid sterk afhankelijk van koeling.

Wat staat er op een goed etiket?

Op basis van de ISAPP-richtlijnen en het Europese etiketteringsrecht zijn dit de gegevens die in elk geval terug te vinden moeten zijn op een betrouwbaar product:

1. Volledige stamnaam, geslacht, soort én stamcode (bijv. L. rhamnosus GG, niet alleen "Lactobacillus rhamnosus").
2. CFU per dagdosering, gegarandeerd tot aan de houdbaarheidsdatum.
3. Aanbevolen dosering en innametijdstip.
4. Bewaarinstructies, droog, koel, en eventueel "in koelkast bewaren na opening".
5. Houdbaarheidsdatum én productienummer.
6. Lijst hulpstoffen en allergenen, zuivel, soja, gluten, gist.
7. Producent / verantwoordelijke binnen de EU, naam en adres.

Praktisch innemen

Wanneer op de dag?

Veel onderzoeksprotocollen schrijven inname voor net vóór of bij een maaltijd. De gedachte: voedsel buffert maagzuur, waardoor meer cellen levend in de darm aankomen (Tompkins 2011).¹² Volg in alle gevallen de instructies op de productverpakking, die is afgestemd op de specifieke formulering.

Hoe lang innemen?

In studies wordt meestal gedurende 2 tot 12 weken dagelijks ingenomen, soms langer. Effecten verdwijnen vaak binnen enkele weken na stoppen, probiotica koloniseren de darm doorgaans niet permanent (Suez et al., 2018).⁹

Naast antibiotica?

Cochrane-reviews onderzoeken probiotica náást een antibioticumkuur, niet als vervanging. Veel studies hanteren een interval van 2 tot 3 uur tussen het antibioticum en het probioticum. Bij vragen: overleg met je arts of apotheker.